Καστελόριζο: Το ελληνικό προπύργιο στην άκρη της Ανατολικής Μεσογείου που οφείλουμε να προστατεύσουμε πάση θυσία

Το Καστελόριζο, το μικρό ακριτικό νησί της Ελλάδας που βρίσκεται μόλις περίπου 2 χιλιόμετρα από τις τουρκικές ακτές, εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα πλέον ευαίσθητα σημεία της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης στην Ανατολική Μεσόγειο. Με πληθυσμό μικρότερο των 500 κατοίκων και έκταση περίπου 9 τετραγωνικών χιλιομέτρων, το νησί μπορεί να είναι μικρό σε μέγεθος, όμως η γεωπολιτική του σημασία είναι δυσανάλογα μεγάλη.

Η θέση του Καστελόριζου βρίσκεται στον πυρήνα της διαφωνίας Αθήνας και Άγκυρας για τις θαλάσσιες ζώνες και τα δικαιώματα που απορρέουν από το Δίκαιο της Θάλασσας. Η ελληνική πλευρά υποστηρίζει ότι τα ελληνικά νησιά διαθέτουν τα δικαιώματα που προβλέπει το διεθνές δίκαιο και ότι η επήρεια του Καστελόριζου αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών στην περιοχή.

Από την άλλη πλευρά, η Τουρκία αμφισβητεί την ελληνική προσέγγιση, προβάλλοντας τη θέση ότι ένα μικρό νησί που βρίσκεται τόσο κοντά στις τουρκικές ακτές δεν μπορεί, κατά την άποψή της, να δημιουργεί θαλάσσιες ζώνες οι οποίες θα περιορίζουν δραστικά την πρόσβαση της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο. Πρόκειται για μία από τις βασικές διαφορές μεταξύ των δύο χωρών, οι οποίες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν διαφορετικά το ζήτημα της οριοθέτησης των θαλάσσιων περιοχών.

Η Αθήνα, αντίθετα, επιμένει ότι το ζήτημα δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με βάση το μέγεθος ενός νησιού ή την απόστασή του από τις απέναντι ακτές. Το Καστελόριζο αποτελεί ελληνικό έδαφος και, σύμφωνα με την ελληνική θέση, τα δικαιώματα που απορρέουν από το διεθνές δίκαιο δεν μπορούν να ακυρώνονται λόγω της γεωγραφικής του θέσης.

Η γεωπολιτική σημασία του συμπλέγματος γίνεται ακόμη μεγαλύτερη λόγω της παρουσίας των νησίδων Ρω και Στρογγυλής. Η Στρογγυλή αποτελεί το ανατολικότερο σημείο της ελληνικής επικράτειας και η θέση του συμπλέγματος έχει ιδιαίτερη σημασία για τη διαμόρφωση των θαλάσσιων οριοθετήσεων στην Ανατολική Μεσόγειο, αλλά και για τον ευρύτερο ενεργειακό σχεδιασμό της περιοχής.

Το Καστελόριζο βρέθηκε επανειλημμένα στο επίκεντρο σοβαρών ελληνοτουρκικών κρίσεων. Οι εντάσεις του 1976, του 1987, των Ιμίων το 1996 και η κρίση του 2020 απέδειξαν ότι οι διαφορές στην Ανατολική Μεσόγειο μπορούν να οδηγήσουν σε επικίνδυνες κλιμακώσεις, ιδιαίτερα όταν συνοδεύονται από ερευνητικές δραστηριότητες, ναυτικές κινητοποιήσεις και αμφισβητήσεις κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Η Συνθήκη των Παρισίων του 1947 αποτελεί επίσης μέρος της αντιπαράθεσης, καθώς το καθεστώς αποστρατιωτικοποίησης των Δωδεκανήσων αποτελεί αντικείμενο διαφορετικών ερμηνειών από Αθήνα και Άγκυρα. Η Ελλάδα και η Τουρκία επικαλούνται διαφορετικές νομικές και ιστορικές αναγνώσεις, με αποτέλεσμα το συγκεκριμένο ζήτημα να παραμένει ένα ακόμη σημείο τριβής στις διμερείς σχέσεις.

Την ίδια στιγμή, η ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου αποκτά ολοένα μεγαλύτερη γεωπολιτική και ενεργειακή σημασία, καθώς συναντώνται ενεργειακά συμφέροντα, θαλάσσιες διεκδικήσεις, στρατηγικές συμμαχίες και αμυντικοί σχεδιασμοί. Η εμβάθυνση των σχέσεων της Ελλάδας με την Κύπρο και το Ισραήλ, όπως και οι εξελίξεις στις σχέσεις της Τουρκίας με άλλες περιφερειακές δυνάμεις, προσθέτουν νέα δεδομένα σε ένα ήδη περίπλοκο γεωπολιτικό περιβάλλον.

Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η περιοχή οδηγείται σε πολεμική σύγκρουση. Ελλάδα και Τουρκία έχουν στο παρελθόν οδηγηθεί σε επικίνδυνες αντιπαραθέσεις, αλλά τελικά έχουν αποφύγει την πολεμική αναμέτρηση. Το γεγονός όμως ότι εξακολουθούν να υπάρχουν ανοιχτές διαφορές, στρατιωτικές δυνάμεις στην περιοχή και διαφορετικές αντιλήψεις για τα κυριαρχικά δικαιώματα καθιστά αναγκαία την ψυχραιμία και την αποτροπή κάθε προσπάθειας δημιουργίας τετελεσμένων.

Το Καστελόριζο, παρά το μικρό του μέγεθος, παραμένει έτσι ένα από τα σημαντικότερα σημεία στον γεωπολιτικό χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου. Είναι ελληνική επικράτεια και αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της ελληνικής κυριαρχίας. Η Ελλάδα έχει επανειλημμένα καταστήσει σαφές ότι θα υπερασπιστεί τα κυριαρχικά της δικαιώματα απέναντι σε οποιαδήποτε αμφισβήτηση.

Το μήνυμα είναι σαφές: το Καστελόριζο μπορεί να είναι μικρό στον χάρτη, όμως το βάρος του στην ελληνική κυριαρχία, στο Δίκαιο της Θάλασσας και στις γεωπολιτικές ισορροπίες της Ανατολικής Μεσογείου είναι πολύ μεγαλύτερο από τις λίγες τετραγωνικές εκατοντάδες μέτρα γης που το περιβάλλουν.

Και όσο η Άγκυρα εξακολουθεί να αμφισβητεί την ελληνική προσέγγιση για τις θαλάσσιες ζώνες, το ακριτικό ελληνικό νησί θα παραμένει στο επίκεντρο μιας αντιπαράθεσης που δεν αφορά απλώς έναν μικρό βράχο στη Μεσόγειο, αλλά την ευρύτερη αρχιτεκτονική ασφάλειας, κυριαρχίας και ισορροπιών στην περιοχή.